Metody terapii autyzmu

Rozpoczęcie terapii w bardzo wczesnym okresie życia dziecka stanowi bazę dla późniejszych efektów. Im wcześniej dziecku uda się wiele osiągnąć, tym szybciej w przyszłości będzie mogło zacząć opanowywać złożone umiejętności.

We wczesnym okresie rozwoju układ nerwowy charakteryzuje się wyjątkowo dużą plastycznością, dzięki czemu istnieje możliwość skutecznej korekcji zaburzonych funkcji, a także kompensacji deficytów.

Bardzo ważne jest, by uwzględniać preferencje dziecka, jego zainteresowania i ulubione formy aktywności. Wymaga to od terapeuty pewnego rodzaju otwartości i umiejętności podążania za dzieckiem. Szacunek dla niego i jego indywidualności to fundamentalna zasada terapii. Każdy program powinien posiadać wyraźną strukturę. Powinny być stosowane rozmaite metody, umożliwiające wszechstronne wspieranie rozwoju dziecka. Ważne jest, by prowadzenie terapii odbywało się w naturalnym środowisku, natomiast nacisk powinien być kładziony na rozwijanie zdolności komunikowania się, w tym także na pozawerbalne formy porozumiewania. Niezmiernie ważne jest, by włączać rodziców do pracy z dzieckiem, a następnie wspierać ich oraz rodzeństwo. Równie ważna jest integracja dziecka z rówieśnikami.

Każde z dzieci jest inne, wymaga innego rodzaju oddziaływania terapeutycznego. W zależności na jakim etapie rozwoju się ono znajduje, podejmuje się odpowiednie formy i techniki pracy. Każda metoda terapeutyczna jest dobra, przynosi efekty, o ile jest stosowana w odpowiednich warunkach i jest adekwatna do możliwości dziecka.

W dyskusjach nad terapią małych dzieci przewija się spór o sens stosowania metod dyrektywnych i niedyrektywnych. Zdaniem prof Ewy Pisuli, wprowadzenie takiego dychotomicznego podziału i opowiadanie się po jednej ze stron sporu jest całkowicie chybione. Znacznie bardziej owocne okazuje się bowiem łączenie elementów różnych koncepcji i metod, niż uporczywe trwanie przy jednej z opcji.

Pomimo wielu lat badań i poszukiwań nie udało się odnaleźć jednej skutecznej metody terapii. Obecnie istnieje ich bardzo wiele i choć trudno jest jednoznacznie ocenić efekty każdej z nich, nie ulega wątpliwości, iż każda posiada swoją specyficzną wartość. Przedstawione poniżej metody terapii zostały wybrane z uwagi na ich popularność oraz stosunkowo bogatą i szczegółową dokumentację.

Najczęściej stosowane metody terapeutyczne w autyźmie

1. Metoda behawioralna 

Terapia behawioralna budzi wiele kontrowersji. Niektórzy zarzucają jej przedmiotowe i „suche” traktowanie dziecka. Jej założenia różnią się, np. od Metody Opcji, w której to terapeuta podąża za dzieckiem. W terapii behawioralnej oczekuje się natomiast od dziecka podążania za ustalonym wzorem zachowań. 

W terapii behawioralnej można wyróżnić trzy podstawowe cele:

  • rozwijanie zachowań deficytowych,
  • redukowanie zachowań niepożądanych
  • generalizowanie i utrzymywanie efektów terapii.

Zachowaniami deficytowymi nazywamy te zachowania, które uważa się za normalne i pożądane u dziecka w pewnym wieku i w pewnych okolicznościach, a które u dziecka autystycznego występują zbyt rzadko lub nie występują w ogóle (np. prawidłowa mowa, naśladowanie, zabawa tematyczna, itp.).

Zadaniem terapeuty behawioralnego jest kształtowanie u dziecka autystycznego jak największej liczby zachowań adaptacyjnych, które rozwiną jego niezależność i umożliwią mu efektywne funkcjonowanie w środowisku. Niepożądane zachowania dziecka powinny być zwalczane, ponieważ sprawiają kłopoty otoczeniu oraz nie sprzyjają nauce.

W zwalczaniu niepożądanych zachowań stosujemy dwie podstawowe metody: Odbieranie dziecku czegoś, co lubi lub obdarzanie go czymś nieprzyjemnym. Zarówno jedno jak i drugie postępowanie powinno stanowić bezpośrednie następstwo złego zachowania się.

W edukacji dziecka autystycznego należy trzymać się podstawowych reguł behawioralnych:

a) Jeżeli chcemy, żeby zachowania występowały częściej, powinniśmy je systematycznie wzmacniać.
b) Zachowanie niepożądane nie powinno być wzmacniane.
c) Pojawienie się trudnego zachowania nie jest niebezpieczne, jeśli tylko nie jest wzmacniane.
 

2.  Metoda Teacch

Do cech charakterystycznych TEACCH należą między innymi:

– duży nacisk na zrozumienie istoty autyzmu i indywidualnych potrzeb danej osoby z autyzmem 

– korzystanie z szeregu pomocy wizualnych w pracy z osobami z autyzmem

– dostosowanie środowiska do potrzeb osób z autyzmem poprzez strukturyzację

– tworzenie zindywidualizowanych programów nauczania, które uwzględniają wiek, umiejętności, zainteresowania i potrzeby  osoby z autyzmem

– ścisła współpraca z rodziną dziecka i placówkami edukacyjnymi do których uczęszcza dziecko.

Programy edukacyjne podlegają częstym aktualizacjom, zgodnie z osiąganą dojrzałością i postępami robionymi przez dziecko, ponieważ nic nie jest w stanie przewidzieć zmian u dziecka, a wczesna ocena może okazać się mylna.

Strategie nauczania są ustalane indywidualnie, w oparciu o szczegółową ocenę posiadanych przez osobę autystyczną umiejętności uczenia się, przy czym zamiast braków próbuje się u niej rozpoznać raczej zdolności.

Ocena, zwana charakterystyką psychologiczno-edukacyjna (PEP – ang.: Psycho Educational Profile), polega na próbie poznania obszarów, gdzie osoba “zalicza”, gdzie umiejętność nie została jeszcze wykształcona i obszarów, gdzie umiejętność zaczyna się dopiero wykształcać. Obszary te są następnie umieszczane w programie nauczania dla danej osoby. Ocena ma charakter wielowymiarowy. Jest to konieczne ze względu na ogromne zróżnicowanie umiejętności i to nawet u tej samej autystycznej osoby, począwszy od jednego zakresu umiejętności, a skończywszy na drugim.

3. Metoda Opcji

Metoda Opcji stanowi pewnego rodzaju filozofię w kontakcie z dzieckiem autystycznym. Nie opiera się na konkretnych technikach terapeutycznych, ale na podejściu do dziecka i próbie zrozumienia jego świata. Terapię zaczyna się od pracy z samym rodzicem, który musi zaakceptować swoje dziecko takim, jakie jest. To rodzic próbuje wejść w świat dziecka, naśladując jego zachowania, próbując zrozumieć jego postępowanie i postrzeganie rzeczywistości. Nie stara się na siłę przekonać go do zmiany zachowań. Priorytetem jest więc zmiana postawy opiekuna.

Rodzic gotowy do podjęcia terapii Metodą Opcji rozpoczyna pracę od obserwowania dziecka. Naśladuje jego ruchy, gesty, wydawane dźwięki. Jeśli dziecko kręci czymś uparcie w kółko, rodzic-terapeuta robi to samo. Ustawia za dzieckiem samochody w szeregu, kiwa się, drepcze w kółko. W ten sposób zwraca na siebie jego uwagę, staje się jednym z elementów jego świata. Rodzic powinien wzbudzić zaufanie i motywować dziecko tak, by z czasem zachęcić je do wyjścia z własnej uporządkowanej rzeczywistości. Proces ten wymaga jednak czasu i cierpliwości. Terapia nie trwa kilka godzin dziennie, ale od rana do nocy. Bardzo ważne jest dostosowanie się do możliwości dziecka. Terapia powinna odbywać się w otoczeniu, w którym dziecko czuje się bezpiecznie. Nic nie powinno zakłócać mu spokoju, okna powinny być zasłonięte, w pokoju nie powinny znajdować się rzeczy rozpraszające uwagę dziecka. Im prostszy będzie dla dziecka ten nowy świat, tym łatwiej będzie mu go poznać, odważyć się do niego wstąpić.

4. ​ESDM (The Early Start Denver Model) – metoda wczesnej interwencji

The Early Start Denver Model (ESDM) jest metodą wczesnej interwencji terapeutycznej przeznaczoną dla dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu w wieku od 12 do 60 miesięcy. Został opracowany przez światowych ekspertów w dziedzinie autyzmu – psychologów dr Sally J. Rogers i dr Geraldine Dawson.

Rezultaty badań naukowych zakończonych w 2009 roku jednoznacznie wykazały, że dzieci objęte programem ESDM poprawiają swoje wyniki w testach inteligencji i testach językowych. Udowodniono również zmniejszenie natężenia objawów we wszystkich charakterystycznych dla autyzmu zaburzonych sferach.

Model ESDM bazuje na podejściu relacyjnym, pozytywnym wzmocnieniu zachowań, współdzieleniu zainteresowań dziecka przedmiotami i aktywnościami z życia codziennego. Techniki stosowane w ESDM aktywują zachowania społeczne i komunikacyjne dziecka (zarówno werbalne jak i niewerbalne), odnosząc się przez cały czas do norm rozwojowych danych zachowań.

Model ESDM powstał w oparciu o wyniki badań dotyczących rozwoju dzieci z autyzmem, dzieci i niemowląt rozwijających się normatywnie, oraz badań nad mechanizmami uczenia się. Łączy w sobie metody nauczania wywodzące się z trzech strategii terapeutycznych: Applied Behavior Analysis (ABA), Pivotal Response Therapy (PRT) oraz Denver Model.

Przebieg terapii metodą ESDM dzieli się na ustalone przedziały czasowe. Każdy interwał rozpoczyna się od przygotowania ramowego programu terapeutycznego z użyciem skal rozwojowych stworzonych na potrzeby modelu. Program ten stanowi następnie podstawę do opracowania szczegółowych wytycznych na poszczególne zajęcia terapeutyczne. W trakcie każdych zajęć odnotowywane są postępy dziecka – analiza dynamiki zmian brana jest pod uwagę przy tworzeniu programu na kolejny przedział czasowy, umożliwia także podejmowanie decyzji o włączaniu do terapii innych specjalistów, pełniących rolę doradców.
W procesie terapeutycznym biorą udział także rodzice, na bieżąco informowani o przebiegu terapii. Jest to niezbędne do właściwego przebiegu procesu generalizacji – przenoszenia umiejętności zdobytych przez dziecko w placówce terapeutycznej na inne osoby i miejsca.